Συρτά και τραγούδια
της Κρήτης, μαζεμένα σ' έναν τόπο.

Ο Ανδρέας Ροδινός (1912–1934) υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους μύθους της κρητικής μουσικής, ο οποίος, παρά τον πρόωρο θάνατό του σε ηλικία μόλις 22 ετών από φυματίωση, κατάφερε να σφραγίσει ανεξίτηλα την παράδοση του νησιού. Διακρίθηκε για το απαράμιλλο, γλυκό και γεμάτο ευαισθησία παίξιμό του, εισάγοντας μια πρωτόγνωρη τεχνική αρτιότητα που επαναπροσδιόρισε τον ήχο της κρητικής λύρας. Αν και πρόλαβε να ηχογραφήσει ελάχιστα έργα το 1933 — με κορυφαίους τους εμβληματικούς «Ρεθεμνιώτικους Συρτούς» — οι καταγραφές του θεωρούνται μέχρι σήμερα ανεκτίμητα κειμήλια και «ευαγγέλιο» για τους μουσικούς. Ο πρόωρος χαμός του τον μετέτρεψε σε σύμβολο, καθιστώντας τον θεμελιωτή της νεότερης σχολής της λύρας και πηγή έμπνευσης για όλους τους μεταγενέστερους μεγάλους δασκάλους της Κρήτης.

Ο Νίκος Ξυλούρης (1936–1980), ο θρυλικός «Αρχάγγελος της Κρήτης», υπήρξε μια από τις εμβληματικότερες μορφές της ελληνικής μουσικής, συνδέοντας άρρηκτα το όνομά του με την κρητική παράδοση αλλά και τους κοινωνικούς αγώνες της εποχής του. Με καταγωγή από τα Ανώγεια, ξεκίνησε ως ένας χαρισματικός λυράρης και τραγουδιστής που μάγευε τα κρητικά γλέντια, για να εξελιχθεί αργότερα σε σύμβολο της αντίστασης κατά της Χούντας, σφραγίζοντας με τη δωρική, στεντόρεια φωνή του τις σπουδαιότερες μελοποιήσεις μεγάλων Ελλήνων ποιητών από τον Γιάννη Μαρκόπουλο και τον Σταύρο Ξαρχάκο. Το έργο του γεφύρωσε μοναδικά την παραδοσιακή μουσική με το έντεχνο λαϊκό τραγούδι, ενώ ο πρόωρος θάνατός του σε ηλικία 43 ετών τον πέρασε στην αθανασία.

Ο Κώστας Μουντάκης (1926–1991) υπήρξε ένας από τους κορυφαίους δασκάλους και αναμορφωτές της κρητικής μουσικής, ο οποίος σφράγισε με το έργο του το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Με καταγωγή από την Άλφα Ρεθύμνου, ξεχώρισε για το εξαιρετικά δεξιοτεχνικό, καθαρό και δυναμικό του παίξιμο στη λύρα, καθώς και για την εκφραστική, λεβέντικη ερμηνεία του. Πέρα από τη σπουδαία δισκογραφική του πορεία, ο Μουντάκης επιτέλεσε ένα τεράστιο εκπαιδευτικό έργο, ιδρύοντας τις πρώτες σχολές κρητικής λύρας σε όλη την Κρήτη και την Αθήνα, περνώντας τη μουσική παράδοση στις επόμενες γενιές.

Ο Θανάσης Σκορδαλός (1920–1998) θεωρείται ο «πατριάρχης» και ο απόλυτος κλασικός της κρητικής λύρας, έχοντας διαμορφώσει σε καταλυτικό βαθμό τη δομή και το ύφος της παραδοσιακής μουσικής του νησιού. Γεννημένος στο Σπήλι Ρεθύμνου, αναγνωρίστηκε παγκοσμίως για την απαράμιλλη δεξιοτεχνία, την κρυστάλλινη ακρίβεια και το δωρικό, στρωτό παίξιμό του, το οποίο έγινε το πρότυπο για κάθε μεταγενέστερο λυράρη. Οι συνθέσεις του, γεμάτες λεβεντιά και βαθύ συναίσθημα, παραμένουν μέχρι σήμερα τα πιο αναγνωρίσιμα και αγαπημένα κομμάτια της κρητικής μουσικής.

Ο Αντώνης Ξυλούρης, ευρύτερα γνωστός ως Ψαραντώνης (γενν. 1942), αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές, ιδιότυπες και παγκοσμίως αναγνωρίσιμες μορφές της κρητικής μουσικής παράδοσης. Αδελφός του θρυλικού Νίκου Ξυλούρη, ο Ψαραντώνης έχει δημιουργήσει ένα εντελώς προσωπικό, πρωτόγονο και διονυσιακό στυλ παιξίματος και ερμηνείας, που μοιάζει να πηγάζει κατευθείαν από τα βάθη των αιώνων και το άγριο τοπίο του Ψηλορείτη. Με τη χαρακτηριστική, βαθιά και αρχέγονη φωνή του, καταργεί τα συμβατικά μουσικά σύνορα, καθηλώνοντας το κοινό τόσο στα κρητικά γλέντια όσο και στα μεγαλύτερα διεθνή φεστιβάλ.

Ο Κωνσταντίνος Παπαδάκης, γνωστός με το προσωνύμιο «Ναύτης» (1920–2003), υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους δεξιοτέχνες του κρητικού βιολιού, κρατώντας ζωντανή τη βαριά μουσική παράδοση της Δυτικής Κρήτης. Με καταγωγή από τα Χανιά, ξεχώρισε για το απίστευτα γρήγορο, «κοφτό» και καθαρό παίξιμό του, καθώς και για την ικανότητά του να αυτοσχεδιάζει ασταμάτητα πάνω στους παραδοσιακούς σκοπούς. Αφιέρωσε τη ζωή του στη διατήρηση της αυθεντικής, παλιάς κρητικής μελωδίας και θεωρείται ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους παλιούς μεγάλους βιολάτορες και τη σύγχρονη εποχή.

Ο Λεωνίδας Κλάδος (1925–2010) ήταν ένας από τους πιο χαρισματικούς και επιδραστικούς λυράρηδες της Κρήτης, διάσημος για το μοναδικό, «αέρινο» και εξαιρετικά γρήγορο παίξιμό του. Γεννημένος στα Πλατάνια Αμαρίου, εισήγαγε μια εντελώς νέα δυναμική στην κρητική λύρα, χρησιμοποιώντας πρωτοποριακά πατήματα και γυρίσματα που εντυπωσίαζαν για την ταχύτητα και την ακρίβειά τους. Υπήρξε επίσης σπουδαίος συνθέτης, αφήνοντας δεκάδες κλασικά πλέον κομμάτια που επηρέασαν βαθιά τη σχολή των λυράρηδων της κεντρικής και δυτικής Κρήτης.

Ο Γιώργης Κουτσουρέλης (1914–1994) υπήρξε ένας από τους κορυφαίους αναμορφωτές του κρητικού λαούτου και εμβληματική προσωπικότητα της Χανιώτικης μουσικής παράδοσης. Μαζί με τον αδελφό του Στέλιο, δημιούργησαν ένα θρυλικό δίδυμο που άλλαξε τον ρόλο του λαούτου στην Κρήτη, μετατρέποντάς το από απλό συνοδευτικό όργανο σε όργανο με τεράστιες σολιστικές δυνατότητες. Χάρισε στην παράδοση αξεπέραστα αριστουργήματα — με πιο διάσημο τον «Χανιώτικο Συρτό» (Ήθελα νά 'μουν άρωμα) — σφραγίζοντας με το αρχοντικό και στιβαρό ύφος του την ιστορία του κρητικού μέλους.

Ο Γιάννης Μπερνιδάκης, γνωστός ως «Μπαξεβάνης» (1910–1955), ήταν ένας από τους πρωτομάστορες του κρητικού λαούτου και ο άνθρωπος που καθόρισε το παραδοσιακό τραγούδι στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Με καταγωγή από το Ρέθυμνο, διέθετε μια σπάνια, γλυκιά και μελωδική φωνή που σε συνδυασμό με το πρωτοποριακό παίξιμό του τον έκανε εξαιρετικά αγαπητό. Οι ιστορικές συνεργασίες του με τον Ανδρέα Ροδινό — με κορυφαία την ηχογράφηση των «Ρεθεμνιώτικων Συρτών» το 1933 — θεωρούνται θεμέλια της κρητικής δισκογραφίας.

Ο Ross Daly (γενν. 1953), αν και γεννημένος στην Αγγλία από Ιρλανδούς γονείς, αποτελεί αναπόσπαστο κεφάλαιο της σύγχρονης κρητικής μουσικής πραγματικότητας. Εγκαταστάθηκε στην Κρήτη τη δεκαετία του 1970, μαθήτευσε δίπλα στον Κώστα Μουντάκη και αφομοίωσε σε βάθος την παράδοση της λύρας. Με έδρα το Χουδέτσι Ηρακλείου, ίδρυσε το Μουσικό Εργαστήρι «Λαβύρινθος», παγκόσμιο κέντρο μουσικής συνάντησης. Ο Ross Daly συνέδεσε αριστουργηματικά την κρητική μουσική με τις παραδόσεις της Ανατολικής Μεσογείου και της Ασίας, αποδεικνύοντας την οικουμενικότητα του κρητικού ήχου.